خبرگزاری مهر- گروه استانها: انتخاب زنجان به‌عنوان شهر جهانی ملیله در سال ۲۰۲۰، فرصتی ارزشمند برای معرفی یکی از اصیل‌ترین هنرهای فلزکاری ایران در عرصه بین‌المللی فراهم کرد؛ فرصتی که می‌توانست به رونق تولید، توسعه صادرات، تقویت گردشگری فرهنگی و افزایش درآمد هنرمندان منجر شود، اما فعالان این حوزه معتقدند بهره‌برداری اقتصادی از این عنوان همچنان با چالش‌هایی در زمینه برندسازی، تأمین مواد اولیه، طراحی، بسته‌بندی، بازاریابی و ایجاد زیرساخت‌های تخصصی مواجه است.
ملیله‌کاری زنجان به واسطه ظرافت ساخت، مهارت استادکاران و استفاده از نقره با خلوص ۹۹.۹ درصد، جایگاهی ممتاز در میان صنایع‌دستی ایران دارد. در سال ۲۰۲۰، شورای جهانی صنایع‌دستی زنجان را به‌عنوان شهر جهانی ملیله انتخاب کرد؛ عنوانی که اعتبار فرهنگی و هنری این شهر را افزایش داد، اما هنوز میان ظرفیت‌های این هنر و میزان بهره‌برداری اقتصادی از آن فاصله وجود دارد.
ملیله زنجان؛ هنری با هویت متمایز
فاطمه عبداللهی، هنرمند ملیله‌کار و رئیس کارگروه صنایع‌دستی اتاق بازرگانی استان زنجان، با اشاره به ویژگی‌های منحصربه‌فرد این هنر اظهار کرد: ملیله یکی از هنرهای فاخر صنایع‌دستی ایران است که از نظر ظرافت، کیفیت مواد اولیه و شیوه ساخت با نمونه‌های مشابه در کشورهایی مانند عمان و ارمنستان تفاوت دارد.
وی افزود: در تولید ملیله زنجان از نقره با خلوص ۹۹.۹ درصد استفاده می‌شود و مفتول‌های بسیار ظریف نقره با مهارت استادکاران در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند و نقش‌ها و شبکه‌های پیچیده‌ای را شکل می‌دهند.
به گفته عبداللهی، این ویژگی‌ها ظرفیت مناسبی برای تمایز ملیله زنجان در بازارهای داخلی و خارجی ایجاد کرده است، اما معرفی این مزیت‌ها نیازمند تبلیغات حرفه‌ای، بازاریابی هدفمند و برندسازی منسجم است.
عنوان جهانی؛ فرصتی که باید به بازار تبدیل شود
عبداللهی معتقد است انتخاب زنجان به‌عنوان شهر جهانی ملیله به‌تنهایی کافی نیست و باید آثار آن در توسعه بازار، افزایش فروش و صادرات و بهبود وضعیت اقتصادی هنرمندان نمایان شود.
وی با بیان اینکه هنوز بسیاری از مردم در خارج از استان و حتی در سطح کشور شناخت کافی از ویژگی‌های ملیله زنجان ندارند، تأکید کرد: این هنر ظرفیت حضور در بازارهای بین‌المللی را دارد، اما تاکنون برندسازی مؤثری برای معرفی آن شکل نگرفته است.
از این رو، عنوان شهر جهانی باید به هویتی تجاری و گردشگری تبدیل شود که در آن محصول، هنرمند، تاریخچه و ویژگی‌های فرهنگی ملیله به‌صورت یک مجموعه منسجم به مخاطبان معرفی شوند.
ثبت نشان جغرافیایی؛ راهی برای حفظ اصالت
یکی از الزامات تثبیت جایگاه ملیله زنجان، ثبت نشان جغرافیایی این محصول است؛ اقدامی که می‌تواند اصالت تولیدات و تمایز آثار دست‌ساز زنجان را در بازارهای داخلی و خارجی مشخص کند.
عبداللهی با اشاره به اینکه ثبت نشان جغرافیایی ملیله زنجان هنوز به نتیجه نرسیده است، گفت: این موضوع را شخصاً پیگیری می‌کنم، چراکه ثبت این نشان می‌تواند به شناسایی آثار اصیل و جلوگیری از استفاده بدون تضمین اصالت از اعتبار نام ملیله زنجان کمک کند.
تدوین استانداردهای تولید و ایجاد سازوکارهای نظارتی در کنار ثبت نشان جغرافیایی، از جمله اقداماتی است که می‌تواند اعتماد مصرف‌کنندگان و اعتبار تجاری این محصول را افزایش دهد.
طراحی و بسته‌بندی؛ ضرورت ورود به بازارهای جدید
عبداللهی در این زمینه اظهار کرد: در حال حاضر تولیدکنندگان متناسب با سلیقه، توان مالی و امکانات خود برای محصولاتشان بسته‌بندی تهیه می‌کنند، در حالی که محصولی با این میزان ارزش هنری و ظرافت باید با بسته‌بندی متناسب با جایگاه خود عرضه شود.
یکی دیگر از چالش‌های ملیله زنجان، نبود الگوی استاندارد و یکپارچه برای بسته‌بندی محصولات است
یحیی رحمتی، کارشناس و صنعتگر حوزه صنایع‌دستی استان زنجان نیز با تأکید بر ضرورت ارتباط میان استادکاران سنتی، طراحان صنعتی، متخصصان بسته‌بندی و فعالان بازاریابی معتقد است محصولات صنایع‌دستی برای رقابت در بازار امروز، علاوه بر کیفیت، به طراحی مناسب، هویت بصری و داستان برند نیاز دارند.
بر این اساس، ارتباط میان دانشگاه‌ها، مراکز طراحی و کارگاه‌های ملیله‌کاری می‌تواند به تولید محصولات متنوع و متناسب با نیاز مصرف‌کنندگان در حوزه‌هایی مانند زیورآلات، دکوراسیون و هدایای فرهنگی کمک کند؛ محصولاتی که ضمن حفظ اصالت هنری، قابلیت رقابت در بازارهای جدید را داشته باشند.
صادرات ملیله؛ ظرفیتی کمتر از توان تولید
با وجود قابلیت رقابت آثار ملیله زنجان در بازارهای خارجی، صادرات رسمی و سازمان‌یافته این محصول هنوز متناسب با ظرفیت‌های تولیدی استان شکل نگرفته است.
عبداللهی با اشاره به این موضوع گفت: بخش قابل‌توجهی از محصولات ملیله که به خارج از کشور راه پیدا می‌کنند، از طریق مسافران و به‌صورت چمدانی منتقل می‌شوند.
وی محدودیت‌های صادرات فلزات گران‌بها و ناشناخته بودن برند ملیله زنجان در بازارهای جهانی را از موانع اصلی توسعه صادرات دانست و افزود: بسیاری از بازارهای خارجی هنوز نمی‌دانند چنین محصول ظریف و ارزشمندی در ایران و به‌ویژه در زنجان تولید می‌شود.
به اعتقاد فعالان این حوزه، تسهیل فرآیندهای قانونی صادرات محصولات نقره، حضور در نمایشگاه‌های تخصصی، ارتباط با تجار خارجی، تولید محتوای چندزبانه و معرفی استادکاران از جمله اقداماتی است که می‌تواند مسیر توسعه صادرات را هموار کند.
خانه و موزه ملیله؛ زیرساختی برای تثبیت هویت جهانی
ایجاد خانه و موزه تخصصی ملیله از دیگر مطالبات فعالان صنایع‌دستی و مسئولان میراث‌فرهنگی استان است؛ زیرساخت‌هایی که می‌توانند در حفاظت از میراث هنری این رشته، انتقال تجربه استادکاران و توسعه گردشگری فرهنگی نقش‌آفرینی کنند.
یحیی رحمتی با تأکید بر اینکه ثبت جهانی باید آغاز یک مسیر باشد، نه پایان آن، اظهار کرد: شهر جهانی ملیله باید از یک بسته کامل برخوردار باشد؛ بسته‌ای که آموزش، تولید، طراحی، بسته‌بندی، برندسازی، فروش، صادرات، برگزاری رویدادها و معرفی استادکاران را در بر بگیرد.
در همین راستا، میکائیل موسوی، مدیرکل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان زنجان نیز ایجاد موزه تخصصی و خانه ملیله را از الزامات پاسداشت این هنر اصیل و تقویت هویت فرهنگی استان دانست.
وی اظهار کرد: عنوان شهر جهانی ملیله فرصتی ارزشمند برای معرفی ظرفیت‌های هنری و فرهنگی زنجان فراهم کرده، اما حفظ این جایگاه نیازمند برنامه‌ریزی مستمر، ایجاد زیرساخت‌های تخصصی و حمایت هدفمند از هنرمندان است.
موسوی با اشاره به کارکردهای موزه تخصصی ملیله افزود: این مجموعه می‌تواند محلی برای گردآوری، حفاظت و معرفی آثار ارزشمند، ابزارهای سنتی، اسناد تاریخی و آثار استادکاران برجسته باشد و زمینه آشنایی نسل جدید و گردشگران با پیشینه این هنر را فراهم کند.
به گفته وی، موزه ملیله نباید صرفاً محلی برای نمایش آثار باشد، بلکه می‌تواند با برخورداری از بخش‌های پژوهشی، آموزشی، نمایشگاهی و کارگاهی به مرکزی برای مستندسازی تاریخ ملیله زنجان، معرفی استادکاران و ثبت شیوه‌های ساخت تبدیل شود.
مدیرکل میراث‌فرهنگی استان همچنین ایجاد بانک اطلاعاتی و آرشیو دیجیتال آثار، شناسایی و گردآوری نمونه‌های ارزشمند، خرید یا امانت‌گیری آثار تاریخی و معاصر و برگزاری نمایشگاه‌های تخصصی را از اقدامات ضروری برای شکل‌گیری این مجموعه عنوان کرد.
موسوی درباره خانه ملیله نیز گفت: این مجموعه می‌تواند فضایی برای فعالیت هنرمندان، برگزاری کارگاه‌های زنده تولید، آموزش علاقه‌مندان، انتقال تجربیات استادکاران و عرضه محصولات اصیل باشد و به یکی از جاذبه‌های گردشگری زنجان تبدیل شود.
وی تحقق این اهداف را نیازمند همکاری دستگاه‌های اجرایی، مدیریت شهری، بخش خصوصی، تشکل‌های تخصصی و هنرمندان دانست و تأمین اعتبار، تعیین فضای مناسب و تدوین طرح جامع را از الزامات ایجاد خانه و موزه ملیله برشمرد.
در کنار توسعه بازار و صادرات، حمایت از تولیدکنندگان و استادکاران نیز از ضرورت‌های اساسی این حوزه است. افزایش قیمت نقره، محدودیت سرمایه در گردش و دشواری تأمین نقدینگی، فعالیت کارگاه‌های کوچک و متوسط را با مشکلاتی مواجه کرده است. از سوی دیگر، نبود بازار فروش پایدار می‌تواند موجب کاهش ظرفیت تولید و تضعیف فعالیت هنرمندان شود.
در این شرایط، تسهیلات هدفمند، پوشش بیمه‌ای هنرمندان، حمایت‌های مالی و ایجاد مسیرهای مطمئن تأمین مواد اولیه می‌تواند به استمرار فعالیت کارگاه‌ها کمک کند.
حمایت از استادکاران در واقع اقدامی برای حفاظت از میراث هنری و ناملموس زنجان نیز محسوب می‌شود
ملیله‌کاری علاوه بر ارزش اقتصادی، دانشی مبتنی بر تجربه و مهارتی است که بخش مهمی از آن از طریق آموزش عملی و انتقال سینه‌به‌سینه به نسل‌های بعد منتقل می‌شود؛ بنابراین حمایت از استادکاران در واقع اقدامی برای حفاظت از میراث هنری و ناملموس زنجان نیز محسوب می‌شود.
اکنون مهم‌ترین ضرورت، تدوین نقشه راهی مشخص برای بهره‌برداری از عنوان شهر جهانی ملیله است؛ برنامه‌ای که وظایف دستگاه‌های مسئول، نقش تشکل‌های اقتصادی، جایگاه هنرمندان و اهداف کوتاه‌مدت و بلندمدت را مشخص کند.
ثبت نشان جغرافیایی، ایجاد خانه و موزه ملیله، حمایت از کارگاه‌ها، طراحی بسته‌بندی استاندارد، توسعه محصولات متناسب با بازار، برندسازی حرفه‌ای، تسهیل صادرات و حضور در نمایشگاه‌های بین‌المللی باید در قالب برنامه‌ای واحد دنبال شوند.
همچنین ارزیابی عملکرد این برنامه‌ها با شاخص‌هایی مانند افزایش تعداد کارگاه‌های فعال، رشد فروش و صادرات رسمی، توسعه بازارهای هدف، افزایش درآمد هنرمندان و جذب گردشگران صنایع‌دستی ضروری است.
شهرداری؛ حلقه مغفول در تحقق برنامه‌های شهر جهانی
در این میان، شهرداری زنجان به‌عنوان یکی از دستگاه‌های اثرگذار در مدیریت شهری، نقش مهمی در تحقق برنامه‌های مرتبط با عنوان شهر جهانی ملیله دارد. ساماندهی فضاهای شهری، ایجاد المان‌های هویتی، حمایت از رویدادهای فرهنگی و هنری، توسعه فضاهای عرضه صنایع‌دستی و مشارکت در ایجاد خانه و موزه ملیله از جمله زمینه‌هایی است که نیازمند همراهی مدیریت شهری است.
با وجود پیگیری‌های متعدد خبرنگار مهر برای اطلاع از اقدامات و برنامه‌های شهرداری زنجان در این زمینه، منصور سلطانی‌محمدی تاکنون پاسخگوی پرسش‌های خبرنگار مهر نبوده است؛ موضوعی که ضرورت شفاف‌سازی درباره میزان مشارکت مدیریت شهری در بهره‌برداری از ظرفیت عنوان جهانی ملیله را مطرح می‌کند.
ملیله زنجان این ظرفیت را دارد که از هنری اصیل و شناخته‌شده در سطح ملی به برندی معتبر در بازارهای جهانی تبدیل شود، اما تحقق این هدف صرفاً با تکرار عنوان شهر جهانی امکان‌پذیر نیست.
آنچه امروز اهمیت دارد، تبدیل اعتبار فرهنگی و هنری این عنوان به برنامه‌ای عملی برای حمایت از تولیدکنندگان، معرفی استادکاران، توسعه بازار، افزایش صادرات و ایجاد ارزش اقتصادی است؛ مسیری که می‌تواند ضمن تثبیت جایگاه جهانی ملیله زنجان، زمینه حفظ و انتقال این هنر ارزشمند به نسل‌های آینده را فراهم کند.
نظر شما